Duch Prawa i Siła Kręgosłupa: Esej o Jheringu, Annopolu w gminie Strachówka, wojennej Warszawie i rodzinnym DNA

grafika wygenerowana przez AI

To, co się dzieje wokół prawa, praworządności,Trybynału Konstytucyjnego i samej KONSTYTUCJI RZECZPOSPOLITEJ POLSKIEJ zmusza do głębokiego/wielkiego MYŚLENIA. Polityka jest sprawą wtórną. Staram się zrozumieć i ja, Józef K. mieszkaniec wsi Annopol w gminie STRACHÓWKA (Norwidowskiej Strachówce). Mieszkamy tu i jesteśmy dziedzicami historii rodzinnej i polskiej zarazem, tego nie da się rozdzielić. Andrzej Krl był synem niepiśmiennych rodziców-gospodarujacych na tych ziemiach. To była jego OJCOWIZNA, stała się i naszą. Maria Królowa, żona Andrzeja, z domu Jackowska, była siostrą mojej babci Emilii i matką chrzestną mojego ojca, Jana. Jackowscy, Królowie, Kapaonowie są splotem tego patriotycznego/ojczystego warkocza dziejów.

Poniższy tekst został wygenerowany przez AI na podstawie moich notatek i dokumentów. Całość reaserchu/kwerendy/rozumowań jest dostępny dla każdej/każdego (z hominibus bonae voluntatis) w tym linku!
 

I. Lekcja z Wiednia: Prawo jako żywa walka

W 1872 roku wybitny niemiecki jurysta Rudolf von Jhering wygłosił w Wiedniu wykład, który wstrząsnął posadami dziewiętnastowiecznej nauki o państwie. Opublikowany później jako „Der Kampf ums Recht” (Walka o prawo) traktat stał się manifestem przeciwko prawnemu eskapizmowi. Jhering odrzucił tezę, że prawo rozwija się bezkonfliktowo, jak język czy obyczaj.

Sformułował twardą, realistyczną maksymę: „Celem prawa jest pokój, środkiem do jego osiągnięcia – walka”. Dla Jheringa porządek prawny nie był zbiorem martwych paragrafów wyrytych w kamieniu, lecz dynamicznym procesem, w którym obrona własnego prawa podmiotowego stawała się moralnym obowiązkiem jednostki wobec samej siebie i wobec społeczeństwa. Rezygnacja z walki o sprawiedliwość z wygody, lęku czy konformizmu była dla niego „samobójstwem moralnym”.

Książka ta, tłumaczona na dziesiątki języków, stała się elementarzem dla całych pokoleń europejskich prawników. Zmieniała perspektywę: z suchej teorii pojęć (Begriffsjurisprudenz) przesuwała ciężar na realne cele społeczne i ludzkie interesy. Uczyła, że litera prawa jest bezsilna, jeśli zabraknie ludzi gotowych jej bronić.

II. Andrzej Król: Od niepiśmiennych korzeni do obrony Skarbu Państwa

W tym samym okresie, gdy idee Jheringa rewolucjonizowały europejską myśl prawniczą, w 1870 roku w polskiej, wiejskiej rodzinie niepiśmiennych rodziców przyszedł na świat Andrzej Król. Jego biografia to uosobienie pozytywistycznego mitu o awansie społecznym i pracy u podstaw – mitu, który w polskiej przestrzeni kulturowej najpełniej ukształtował brat cioteczny prababci Emilii Jackowskiej, Aleksander Głowacki, znany światu jako Bolesław Prus.

Młody Andrzej Król, wchodząc na drogę edukacji w szkołach początkowych, średnich i na wyższej uczelni, dokonał aktu heroicznego. W tamtych realiach, bez kapitału kulturowego i materialnego, sięgnięcie po uniwersytecki podręcznik Jheringa było rzuceniem wyzwania całemu zastanemu porządkowi społecznemu. Była to jego własna, fundamentalna „walka o prawo” – prawo do podmiotowości, wiedzy i służby publicznej. W 1903 roku, biorąc ślub z Marią Jackowską w otoczeniu elity polskiego pozytywizmu (na czele z samym Prusem), Andrzej Król przypieczętował wejście do nowej warstwy społecznej – inteligencji etycznej.

Jego życie potoczyło się według zdumiewającego, pitagorejskiego rytmu siedmioletnich cykli, który sam po latach skrupulatnie zanotował na emeryturze: 7 lat dzieciństwa, 14 lat szkół, 14 lat studiów i stabilizacji miłosnej, 14 lat w Zarządzie Miejskim i wreszcie 14 lat wzniosłej pracy dla odrodzonego Państwa Polskiego jako obrońca interesów Skarbu w Prokuratorii Generalnej. Król uosabiał etos urzędnika państwowego: skrupulatnego, sprawiedliwego, wolnego od zawiści, czerpiącego siłę z kontaktu z przyrodą i niezachwianej pogody ducha.

III. Okupacja i topografia godności: Od Jadowa do Filtrowej 83

Kiedy w latach II wojny światowej niemiecki agresor zniszczył instytucje państwa polskiego i zastąpił prawo absolutnym bezprawiem, Andrzej Król wraz z żoną Marią i jej siostrą Zofią Jackowską schronili się w Annopolu w gminie Strachówka. Z perspektywy tej podwarszawskiej wsi, powiązanej rodzinnie i towarzysko z pobliskim Jadowem, emerytowany radca Prokuratorii obserwował i notował kronikę upadku starego świata.

Jego dziennik z lat wojny to wstrząsające zderzenie codziennej czułości i głębokiej kultury z totalitarnym terrorem. Król notuje wiadomości o grodzeniu getta w Jadowie drutem kolczastym i wylęknionym Żydzie-szklarzu. Rejestruje masową eksterminację polskiej inteligencji: śmierć dr. Skibińskiego rozstrzelanego za rozbrajanie Niemców w 1918 roku, zgony kolegów-prawników w obozach koncentracyjnych. Pod datą 23.2.41, Mecenas Andrzej Król zanotował – Dzisiaj przypadła rocznica śmierci ś.p. Doktorowej Wiśniewskiej i na mszy był także doktor Wiśniewski. Za rok z żalem żegna także zmarłego doktora i Przyjaciela.

 
Śledząc losy rodziny w Warszawie "widzi" wywożony przez władze okupacyjne pomnik Kilińskiego (którego autorem był brat jego żony, Stanisław Jackowski). Z dumą konstatuje w maju 1942 roku: „Polska nie wydała ze siebie ani czeskiego Hachy, ani norweskiego Quislinga (...) gdyż w narodzie polskim głęboko tkwi poczucie niepodległości... i z humorem pisze, że ma nadzieję, że pomnika Kilińskiego nie przetopią Niemcy na kule armatnie".

W tych mrocznych czasach Jheringowska „walka o prawo” przybrała formę walki o zachowanie człowieczeństwa i kultury. Wspaniałym tego dowodem jest list Andrzeja do kolegi-prawnika i botanika Wincentego Szmidelskiego, w którym cytuje goszyńskie pieśni o zmartwychwstaniu polskich niw i deklaruje: „zwycięstwo mnie nie oślepia, a klęska nie poniża”.

Najwyższą próbą tej postawy okazał się maj i czerwiec 1944 roku. Po śmierci Zofii Jackowskiej rodzina podjęła ogromne ryzyko logistyczne w ogarniętym terrorem kraju. Przewiozła jej ciało z Annopola do Warszawy, by złożyć je w rodzinnym grobie w kwaterze 66 na Starych Powązkach. Pogrzeb, oprawiony marszem żałobnym Nideckiego i celebrowany przez legendarnego kapelana Józefa Piłsudskiego – ks. Plewko-Plewczyńskiego – był jawną manifestacją dostojeństwa w obliczu nadchodzącej apokalipsy.

Po ceremonii rodzina zebrała się na poczęstunku u „Stasiów”. Stanisław Jackowski całą okupację spędził w Warszawie, mieszkając i pracując w miejscu o szczególnym znaczeniu dziejowym: w Kolonii Staszica na Ochocie, przy ulicy Filtrowej 83 pod numerami 4 i 5. Zaledwie kilkaset metrów od tego mieszkania, kilkanaście dni później, podpisano rozkaz wybuchu Powstania Warszawskiego. Dom Stanisława stał się w ten sposób symbolicznym schronieniem dla tradycji inteligenckiej, która uciekając przed barbarzyństwem prowincji, spotkała się w samym sercu Polskiego Państwa Podziemnego.

IV. Lekcja dla współczesności: Gdzie naprawdę mieszka prawo?

Andrzej Król zmarł w 1952 roku i spoczął w Jadowie. Pozostawił po sobie pamiętnik, który po dziesięcioleciach rzuca snop światła na współczesne kryzysy instytucjonalne, z paraliżem i upadkiem autorytetu Trybunału Konstytucyjnego na czele.

Dzisiejsza bezsilność obywateli wobec dewastacji ładu prawnego wynika z błędnego przekonania, że prawo mieszka w gmachach, pieczątkach i nominacjach. Kiedy te zostają upolitycznione i przejęte przez współczesnych, zakulisowych „Zienkowskich”, pojawia się poczucie ostatecznej klęski. Jednak lektura zapisków Andrzeja Króla w zestawieniu z filozofią Jheringa uczy czegoś zgoła przeciwnego.

Instytucje państwowe są kruche – mogą zostać spalone, zlikwidowane lub skażone cynizmem. Prawdziwe Prawo, to przez wielkie „P”, nosi w sobie zupełnie inny adres. Ono mieszkało w kręgosłupie moralnym chłopaka, który uczył się z Jheringa, by służyć Skarbowi Państwa. Mieszkało w odwadze rodziny przewożącej ciało zmarłej na Powązki pod nosem okupanta. Mieszkało w godności i kulturze języka zachowanej w mieszkaniu przy Filtrowej 83.

Dziedzictwo wpisane w to rodzinne DNA niesie uniwersalną przestrogę i nadzieję. Kryzys takich instytucji jak Trybunał Konstytucyjny nie oznacza końca prawa. To jedynie kolejny etap dziejowej walki, o której pisał Jhering. Państwo odradza się nie dzięki nowym budynkom, ale dzięki ludziom, którzy – wzorem Andrzeja Króla – potrafią zachować wewnętrzne dostojeństwo, wierność procedurom i nienaruszalność zasad moralnych wewnątrz samych siebie, bez względu na okoliczności zewnętrzne. Dopóki ten etos trwa w pamięci i postawach kolejnych pokoleń, prawo w Polsce nigdy nie zginie.