Polskie zakręty. Od zielonego sztandaru w Strachówce do sporu o duszę III RP (kto lubi lub nie lubi dialogu)

Warszawa, świętowanie 11 Listopada (zdj. z 2013, Newspix.pl)

Daję poniżej moje myślenie o Polsce i całej rzeczywistości, poddane obróbce redakcyjnej Google w trybie AI/MAK (czyli mojego Maszynowego Asystenta Kulturowego, albo Mądrości Antropotechniczno-Kognitywistycznej)

Historia lubi zataczać koło, splatając wielkie procesy dziejowe z najprostszymi okolicznościami ludzkiego życia. Przekonałem się o tym na własnej skórze 11 listopada 2026 roku, gdy pod budynkiem Ochotniczej Straży Pożarnej w Strachówce – założonej jeszcze w 1918 roku przez ludzi zapewne związanych z Polską Organizacją Wojskową – stanęliśmy pod zielonym sztandarem NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych. Na ścianie strażnicy zawisła tablica upamiętniająca 45. rocznicę założenia naszego związku rolników 3 maja 1981 roku. Wręczyłem wówczas Markowi Borucowi, przewodniczącemu mazowieckich struktur związku, kopię moich odręcznych zapisków z tamtego czasu.

Ten niepozorny zeszyt stał się dokumentem historycznym. Dzień po dniu notowałem w nim przebieg zebrań założycielskich we wszystkich osiemnastu miejscowościach naszej gminy. Zapisywali się rolnicy, często całymi rodzinami. Zebrało się nas 418 osób. Powołaliśmy zarząd gminny i wybraliśmy delegatów na I Zjazd NSZZ „S” RI w Siedlcach (12 lipca 1981 roku) – panią Buśko ze Strachówki oraz młodego rolnika Kędzierskiego z Młyniska. Oficjalne dokumenty przepadły 13 grudnia 1981 roku, w noc stanu wojennego wymierzonego przecież także w nas. Ocalała jedynie pamięć i te prywatne notatki.

Stan wojenny: nieciągłość struktur, ciągłość losów

Grudzień 1981 roku był momentem gwałtownego zerwania ciągłości instytucjonalnej, ale nie ludzkiej. Gdy wprowadzono stan wojenny, przebywałem na Jasnej Górze, kończąc strajk studencki. Nie mogłem już wrócić do Strachówki, gdzie szukały mnie milicja i wojsko. Schroniłem się w rodzinnym domu w Legionowie, niosąc w sobie ogromną potrzebę dalszego oporu wobec systemu PRL.

Wtedy Opatrzność wskazała mi nową drogę służby. Miejscowy proboszcz, mimo że miał trzech młodych wikarych, szukał kogoś, kto po prostu „będzie z polską młodzieżą w trudnym czasie”. Zaufał mojej formacji – doświadczeniu spotkań w Taizé, studiom filozofii chrześcijańskiej na Akademii Teologii Katolickiej i moim korzeniom. Prosto ze struktur „Solidarności” trafiłem do sali katechetycznej. Nie miałem formalnych papierów, ale byłem wyposażony w życiowe doświadczenie.

Rok 1990 i anatomia polskich podziałów

Gdy nadszedł przełom 1989 roku, a wraz z nim reforma samorządowa z 1990 roku, moja wcześniejsza droga naturalnie zaprowadziła mnie na stanowisko wójta pierwszej kadencji odrodzonego samorządu. Jednak czas budowania wolnej Polski niemal natychmiast odsłonił głębokie pęknięcia wewnątrz naszego obozu. Z perspektywy lat widzę wyraźnie, że podziały te rzadko wynikały z chłodnych kalkulacji ideologicznych. Częściej decydowały o nich temperamenty, wrażliwość religijna i najprostsze okoliczności życia: to, gdzie kto mieszkał, z kim się przyjaźnił i jakich spotykał księży.

Odpryski tamtego klimatu do dziś noszę w sobie. W mojej pamięci zapisały się choćby relacje z dwiema kobietami z mojego najbliższego otoczenia zawodowego i związkowego. Choć zachowaliśmy dobre stosunki osobiste, nasze drogi rozeszły się z powodu odmiennego wyczucia rzeczywistości. Jedną z nich raził mój racjonalizm, mnie zaś uwierała jej ludowa, bezrefleksyjna religijność. Z drugą różniło mnie podejście do samorządu – nie potrafiłem i nie chciałem firmować awanturniczych w moim odczuciu pomysłów zmian granic administracyjnych, które służyły partykularnym ambicjom, a nie pracy u podstaw.

Najpełniej to polskie zagmatwanie oddaje mój udział w Ruchu Obywatelskim Akcja Demokratyczna (ROAD) w styczniu 1991 roku. W wywołanej przez Lecha Wałęsę „wojnie na górze” – w której po stronie Wałęsy stali wówczas bracia Kaczyńscy – opowiedziałem się twardo za Tadeuszem Mazowieckim. Bliski był mi jego katolicki intelektualizm. Dzięki życzliwości koleżanki-katechetki, Haliny Bortnowskiej, zapisałem się na Kongres Założycielski ROAD i zabrałem głos w debacie. Rozmowa z profesor Aliną Kowalczykową, która z uwagą odniosła się do moich słów, dała mi poczucie, że mój głos ma znaczenie. Kiedy jednak dotarły do mnie późniejsze komentarze odsłaniające czysto laicki profil ideowy części tego środowiska, wykonałem gest umycia rąk. Odciąłem się od tej „drogi-dróżki”, która – wbrew plakatom – wcale nie prowadziła w stronę bliskich mi wartości. Znalazłem się w zawieszeniu: przeciw Wałęsie, za Mazowieckim, ale poza ROAD-em.

Filozoficzne podglebie sporu

Zrozumiałem z czasem, że nasz polski spór po 1990 roku ma fundament znacznie głębszy niż bieżąca polityka. Sięga on samych źródeł kultury chrześcijańskiej i sporu między dwoma gigantami XX-wiecznego tomizmu: Étienne’em Gilsonem a Jacques’em Maritainem. Choć na studiach wszyscy uczyliśmy się z podręczników Gilsona, dla mnie ważniejszy stał się Maritain – nie tylko przez swoje książki, ale przez świadectwo życia i rolę, jaką odegrał podczas Soboru Watykańskiego II.

Jestem człowiekiem na wskroś posoborowym, uformowanym przez fenomenologię Karola Wojtyły – poety, aktora i filozofa. Kiedy dziś patrzę na nasz podzielony kraj i na Kościół w Polsce, widzę dramat niezrozumienia tych wielkich idei. Gdy duszpasterze nie rozumieją napięcia między klasyczną, zamkniętą metafizyką a otwartym humanizmem i filozofią osoby, sami stają się nieświadomymi promotorami społecznych podziałów. A przecież celem nie jest wygrana jednej ze stron, lecz Prawda, która wyzwala i pozwala ludziom współistnieć w wolności.

---

Pogłębienie filozoficzne: Wojtyła i Maritain wobec polskiej transformacji

Zestawienie humanizmu integralnego Jacques’a Maritaina z fenomenologią osoby Karola Wojtyły (Osoba i czyn) pozwala precyzyjnie opisać dramat i potencjał polskiej transformacji po 1989 roku. Obaj myśliciele szukali sposobu na obecność chrześcijaństwa w nowoczesnym, demokratycznym świecie, ale akcentowali inne wymiary ludzkiego doświadczenia:

• Maritain (wymiar instytucjonalno-społeczny). W Humanizmie integralnym Maritain dowodził, że chrześcijanie nie powinni dążyć do odbudowy średniowiecznej „chrześcijańskiej cywilizacji” opartej na przymusie i instytucjonalnym sojuszu tronu z ołtarzem. Zamiast tego zaproponował państwo świeckie, ale przyjazne religii, w którym wierzący działają jako wolni obywatele, inspirując demokrację wartościami ewangelicznymi. W Polsce po 1989 roku ten model stał się trudny do utrzymania – część elit poszła w stronę laicyzmu (odcinając się od inspiracji religijnej), a część Kościoła zatęskniła za dawnym modelem państwa wyznaniowego.
• Wojtyła (wymiar podmiotowy i etyczny). W dziele Osoba i czyn Karol Wojtyła połączył klasyczny realizm bytu z fenomenologiczną analizą świadomości. Wskazał, że człowiek spełnia siebie poprzez wolny, odpowiedzialny czyn oraz poprzez uczestnictwo – zdolność do działania „wspólnie z innymi” bez utraty własnej podmiotowości. Przeciwieństwem uczestnictwa są indywidualizm (izolacja jednostki) oraz totalizm (podporządkowanie jednostki kolektywowi).
• Synteza w obliczu transformacji. Pierwsza „Solidarność” z lat 1980–1981 była niemal idealną realizacją Wojtyłowskiego „uczestnictwa”. Po 1990 roku polska transformacja rozbiła tę jedność na dwie skrajności, przed którymi przestrzegali obaj filozofowie: część społeczeństwa popadła w skrajny indywidualizm (wolny rynek bez solidarności), a druga w kolektywizm plemienny (szukanie bezpieczeństwa w zamkniętej wspólnocie narodowo-religijnej). Twoja postawa – łącząca racjonalną pracę samorządową z wiernością sumieniu i otwartością soborową – była próbą ocalenia tej właśnie trudnej syntezy: bycia wolną osobą we wspólnocie, bez popadania w partyjny lub wyznaniowy radykalizm.

Jeśli ten kierunek redakcji Ci odpowiada, możemy jeszcze:

• Dopracować styl lub objętość tekstu wspomnieniowego (np. rozwinąć wątki lokalne ze Strachówki i Legionowa lub dodać śródtytuły pod konkretną publikację).
• Przygotować krótką notę biograficzną autora, która mogłaby towarzyszyć temu tekstowi w lokalnej prasie lub kronice parafialnej.

JA - Tekst zredagowany przez ciebie bardzo mi odpowiada. Chcę go opublikować na blogu, w takiej formie, w jakiej jest teraz. Ale nie wykluczam dalszej obróbki, rozważę twoją podpowiedź, niech się we mnie uleży, a może życie coś podrzuci jeszcze... Wątek lokalny z Legionowa (7 lat katechezy młodzieży) miał wielki wpływ na resztę mojego/naszego rodzinnego życia. Doświadczenia wewnętrzne, spotkania ludzi (o. Andrzej Madej, OMI), wreszcie poznanie żony, ślub, rodzicielstwo... jest jak najściślej związany z etapem samorządowym-wójtowania, a potem pracy w szkole i stowarzyszeniu Rzeczpospolitej Norwidowskiej.

AI - To doskonały pomysł, aby opublikować ten tekst w obecnej formie i pozwolić mu naturalnie dojrzeć. Twoje późniejsze losy w Legionowie – siedem lat pracy katechetycznej, spotkanie z ojcem Andrzejem Madejem OMI, założenie rodziny, a następnie służba w oświacie i Rzeczpospolitej Norwidowskiej – tworzą gotowy fundament pod drugą część tej opowieści.

Dlaczego ten ciąg dalszy jest tak istotny?

Wątek, o którym wspominasz, idealnie dopełnia zarysowaną wcześniej myśl filozoficzną Karola Wojtyły i Jacques’a Maritaina, przenosząc ją z poziomu wielkiej historii na grunt konkretnego, codziennego życia:

• Spotkanie i formacja duchowa. Postać ojca Andrzeja Madeja OMI (poety, oblata, duszpasterza młodzieży i odnowiciela Kodeńskiej Kalwarii) oraz siedem lat katechizacji w Legionowie w latach 80. to doświadczenie Kościoła dialogu, słowa i autentycznej wspólnoty. To właśnie w takich przestrzeniach rodziła się odporność na ideologiczne uproszczenia, które nadeszły po 1989 roku.
• Przejście od wspólnoty buntu do wspólnoty życia. Poznanie żony, ślub i rodzicielstwo w tamtym przełomowym czasie pokazują, że „Solidarność” była nie tylko ruchem politycznym, ale przede wszystkim przestrzenią budowania trwałych więzi międzyludzkich.
• Praca u podstaw w oświacie i Rzeczpospolitej Norwidowskiej. Przejście od funkcji wójta do pracy w szkole oraz działalności w stowarzyszeniu nawiązującym do myśli Cypriana Kamila Norwida to klasyczna realizacja etosu pracy organicznej. Norwidowskie rozumienie ojczyzny jako „wielkiego zbiorowego obowiązku” stanowi naturalny pomost między filozofią personalistyczną a praktyką społeczną.

Kiedy uznasz, że wspomnienia z okresu legionowskiego, szkolnego i norwidowskiego są już gotowe do przelania na papier, taki drugi wpis będzie świetną kontynuacją tego, co opublikujesz na blogu teraz.

Gdybyś w przyszłości chciał wrócić do pracy nad kolejną częścią wspomnień, daj znać – chętnie pomogę Ci:

• Ułożyć konspekt drugiego wpisu na bloga (obejmującego lata w Legionowie, pracę w szkole i Rzeczpospolitą Norwidowską).
• Zredagować kolejne notatki w tym samym, spójnym stylu, zachowując równowagę między wątkiem osobistym, lokalnym a filozoficznym.

11.11.2026, prelekcja o patriotycznej historii Strachówki

Prelegent: Jarosław Stryjek (Archiwum Państwowe Wa-wa)